آموزش عمومی درباره خطرات آتشسوزی خودروهای برقی نیازمند توجه بیشتر است
در بسیاری از کشورهای جهان، به موازات ورود خودروهای برقی، دورههای آموزشی برای رانندگان، نیروهای امدادی، آتشنشانی، تعمیرکاران و حتی شرکتهای حمل خودرو برگزار میشود. دفترچههای آموزشی، فیلمهای اطلاعرسانی، دورههای آنلاین و آموزشهای میدانی از جمله الزامات توسعه این فناوری به شمار میروند. اما در ایران، با وجود افزایش روزافزون تعداد خودروهای برقی، هنوز بخش قابل توجهی از مالکان از نخستین اقدام ایمن در صورت وقوع آتشسوزی یا حادثه آگاهی ندارند.
در اواسط دهه ۹۰ خورشیدی و همزمان با ورود نخستین خودروهای هیبریدی، برخی شرکتهای واردکننده به همکاری با سازمان آتشنشانی، دورههای آموزشی برای نیروهای امدادی برگزار کردند. هدف این آموزشها آشنایی با ساختار خودروهای هیبریدی، محل قرارگیری باتریهای ولتاژ بالا، نحوه قطع مدار برق و شیوه اطفای حریق بود.
اگرچه تعداد این دورهها محدود بود، اما نشاندهنده پذیرش مسئولیت اجتماعی واردکنندگان در قبال فناوری جدید بود. با این حال، اکنون که حجم ورود خودروهای برقی به شدت افزایش یافته، چنین آموزشهایی تقریباً متوقف شده و نه واردکنندگان، نه شهرداریها و نه وزارت صنعت، معدن و تجارت برنامهای جامع برای آموزش عمومی یا تخصصی ارائه نکردهاند.
این در حالی است که خودروهای برقی به دلیل استفاده از باتریهای لیتیوم-یونی، در صورت بروز حادثه، رفتار متفاوتی نسبت به خودروهای بنزینی دارند و عدم آگاهی از نحوه مواجهه با این خودروها میتواند خطرات بیشتری برای سرنشینان و امدادگران ایجاد کند.
یکی از نکات کلیدی که کارشناسان ایمنی بر آن تأکید دارند، حفظ آرامش و ترک سریع خودرو در مواقع اضطراری است. اگر راننده متوجه خروج دود، بوی غیرعادی، افزایش شدید دمای باتری یا مشاهده شعله شد، باید در نخستین فرصت خودرو را در محلی امن متوقف کرده، سیستم خودرو را خاموش کند و از خودرو فاصله بگیرد و همه سرنشینان را نیز خارج کند.
پس از خروج از خودرو، نزدیک شدن مجدد به خودرو برای برداشتن وسایل شخصی یا تلاش برای خاموش کردن آتش، اقدامی پرخطر است. در صورت آتش گرفتن باتری، امکان گسترش ناگهانی حریق یا حتی شعلهور شدن مجدد آن وجود دارد. به همین دلیل توصیه میشود افراد عادی تنها با تماس فوری با آتشنشانی، محل حادثه را ایمن نگه دارند و از نزدیک شدن سایر خودروها و عابران جلوگیری کنند.
برخلاف تصور عمومی، همه آتشسوزیهای خودروهای برقی با خاموشکنندههای متداول مهار نمیشوند. اگر منشأ آتشسوزی باتری لیتیوم-یونی باشد، کنترل آن نیازمند روشهای تخصصی است و در بسیاری از موارد، آتشنشانان از حجم زیادی آب برای کاهش دمای باتری و جلوگیری از گسترش واکنش حرارتی استفاده میکنند.
به همین دلیل، توصیه میشود مالکان خودروهای برقی هرگز بدون آموزش تخصصی اقدام به باز کردن محفظه باتری یا دستکاری تجهیزات ولتاژ بالا نکنند؛ زیرا خطر برقگرفتگی نیز وجود دارد.
موضوع آموزش تنها به مالکان خودروهای برقی محدود نمیشود. امدادگران جادهای، کارکنان پارکینگها، تعمیرکاران، مراکز معاینه فنی، شرکتهای حمل خودرو، پلیس راهور و حتی نیروهای خدمات شهری نیز باید با اصول ایمنی این خودروها آشنا باشند.
در بسیاری از کشورها، خودروهای برقی دارای برگههای راهنمای امداد (Emergency Response Guide) هستند که محل دقیق باتری، کابلهای ولتاژ بالا و نقاط ایمن برای برش بدنه در عملیات نجات را مشخص میکند. چنین اطلاعاتی میتواند در نجات جان سرنشینان نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
یکی از پرسشهای جدی این است که مسئول آموزش عمومی در حوزه خودروهای برقی چه نهادی است؟ وزارت صمت از توسعه خودروهای برقی سخن میگوید، شهرداریها در حال توسعه ایستگاههای شارژ هستند و واردکنندگان نیز هر روز محصولات جدیدی وارد بازار میکنند؛ اما درباره آموزش عمومی، سکوتی قابل تأمل وجود دارد. وزارت صمت میتواند واردکنندگان را ملزم کند هنگام تحویل خودرو، دوره آموزشی کوتاه، دفترچه ایمنی فارسی و فیلمهای آموزشی در اختیار خریداران قرار دهند.
همچنین شهرداریها و سازمان آتشنشانی میتوانند با تولید محتوای آموزشی، برگزاری مانورهای عمومی و انتشار ویدئوهای آموزشی در فضای مجازی، آگاهی عمومی را افزایش دهند.
رسانههای تخصصی خودرو نیز در این میان مسئولیت مهمی بر عهده دارند. انتشار گزارشهای آموزشی، معرفی نکات ایمنی، بررسی تجربیات جهانی و گفتوگو با کارشناسان میتواند بخشی از خلأ اطلاعرسانی را جبران کند. تجربه جهانی نشان داده است که توسعه فناوری بدون فرهنگسازی، هزینههای اجتماعی و اقتصادی قابل توجهی به همراه خواهد داشت.
کارشناسان معتقدند توسعه بازار خودروهای برقی تنها به واردات خودرو و ایجاد ایستگاه شارژ محدود نمیشود. همان اندازه که توسعه زیرساخت اهمیت دارد، آموزش مصرفکننده نیز ضروری است. راننده باید بداند چگونه خودرو را شارژ کند، در چه شرایطی از شارژر استفاده نکند، در صورت تصادف چه اقدامی انجام دهد، چه زمانی با امداد تماس بگیرد و چگونه از باتری نگهداری کند.
اگر این آموزشها بهموقع ارائه نشود، با افزایش تعداد خودروهای برقی، احتمال بروز رفتارهای نادرست در زمان حادثه نیز بیشتر خواهد شد؛ رفتارهایی که میتواند خسارتهای مالی و حتی جانی به همراه داشته باشد.
اکنون که سیاست توسعه خودروهای برقی با جدیت دنبال میشود، زمان آن رسیده است که وزارت صمت، سازمان ملی استاندارد، سازمان آتشنشانی، شهرداریها، پلیس راهور، هلالاحمر و شرکتهای واردکننده، یک برنامه مشترک برای آموزش عمومی تدوین کنند. آموزش ایمنی نباید اقدامی تبلیغاتی یا مقطعی باشد، بلکه باید به بخشی از فرآیند عرضه خودروهای برقی تبدیل شود.
تجربه کشورهای پیشرو نشان میدهد موفقیت برقیسازی تنها به تعداد خودروهای واردشده یا ایستگاههای شارژ وابسته نیست؛ بلکه میزان آمادگی جامعه برای استفاده ایمن از این فناوری نیز یکی از مهمترین شاخصهای موفقیت بهشمار میرود. اگر قرار است خودروهای برقی آینده حملونقل ایران باشند، آموزش نیز باید همگام با این تحول حرکت کند؛ در غیر این صورت، توسعه فناوری بدون توسعه فرهنگ استفاده، میتواند چالشهای جدیدی را پیش روی جامعه قرار دهد.
