تهران زیر بارِ خودروها
افزایش شمار خودروها، تمرکز مراکز تجاری و اداری در برخی نقاط شهر، محدودیت زمین و همچنین رشد ارزش املاک سبب شده توسعه پارکینگهای همسطح در بسیاری از مناطق تهران عملا امکانپذیر نباشد. در چنین شرایطی، توسعه پارکینگهای طبقاتی و مکانیزه باید به یکی از محورهای اصلی سیاست حملونقل شهری پایتخت تبدیل شود؛ سیاستی که البته باید همزمان با گسترش حملونقل عمومی، مدیریت تقاضای سفر و اصلاح الگوی استفاده از خودرو اجرا شود و بهعنوان جایگزین آنها در نظر گرفته نشود.
پارک خودرو؛ حلقه فراموششده حملونقل شهری
در برنامهریزی شهری، پارکینگ بخشی از زنجیره حملونقل محسوب میشود، اما طی سالهای اخیر در تهران، توسعه معابر و افزایش ظرفیت عبور خودروها بیشتر از ایجاد فضای مناسب برای توقف مورد توجه قرار گرفته است.
نتیجه این رویکرد را میتوان در خیابانهای مناطق مرکزی و شلوغ پایتخت دید؛ خودروهایی که برای یافتن جای پارک چندین بار در همان محدوده رفتوبرگشت میکنند، در حاشیه خیابان متوقف میشوند یا بخشی از مسیر عبور خودروها و عابران را اشغال میکنند.
کمبود پارکینگ خود میتواند به تولید ترافیک منجر شود. خودرویی که در مقصد جای پارک ندارد، به جای پایان سفر، وارد چرخه جستوجوی فضای توقف میشود. هرچند این رفتوآمد اضافی ممکن است برای یک خودرو کوتاه باشد، اما وقتی هزاران خودرو در طول روز چنین رفتاری داشته باشند، اثر آن بر شبکه معابر چشمگیر خواهد بود.
زمین گران؛ راهکار، حرکت به سمت ارتفاع
تهران دیگر شهری نیست که بتوان برای حل مشکل پارکینگ، زمینهای بزرگ را در اختیار پارک خودرو قرار داد. قیمت بالای زمین، تراکم ساختمانی و محدودیت فضای شهری باعث شده ایجاد پارکینگهای همسطح در بسیاری از مناطق اقتصادی بهصرفه نباشد. راهکار منطقی در این حوزه، استفاده از ظرفیت عمودی شهر است.
پارکینگهای طبقاتی میتوانند در زمینی محدود، چند برابر یک پارکینگ همسطح خودرو را پوشش دهند. این موضوع بهویژه در مناطق مرکزی و تجاری تهران اهمیت دارد؛ مناطقی که تقاضا برای پارک در آنها بالاست، اما امکان توسعه افقی محدود است.
البته ساخت پارکینگ طبقاتی نیازمند سرمایهگذاری قابل توجه است و اگر مدل اقتصادی آن شفاف نباشد، بخشخصوصی هم انگیزه کافی برای ورود به این بخش نخواهد داشت.
پارکینگ مکانیزه؛ استفاده حداکثری از فضا
در کنار پارکینگهای طبقاتی، توسعه پارکینگهای مکانیزه نیز میتواند بخشی از چالش تهران را کاهش دهد. در این پارکینگها، خودرو به جای آنکه توسط راننده در مسیرهای مختلف جابهجا شود، با کمک سامانههای مکانیکی و خودکار در محل تعیینشده قرار میگیرد.
مزیت کلیدی پارکینگ مکانیزه، استفاده بهتر از زمین است. در بسیاری از زمینهای کوچک که ساخت پارکینگ طبقاتی معمولی از نظر اقتصادی یا فنی توجیه ندارد، فناوریهای مکانیزه میتواند گزینه مؤثری باشد.
این مدل بهخصوص در محلههای متراکم و همچنین اطراف مراکز تجاری، بیمارستانها، مراکز اداری و ایستگاههای حملونقل عمومی کاربرد دارد.
البته موفقیت پارکینگ مکانیزه به نگهداری مناسب و کیفیت تجهیزات وابسته است. خرابی یک سامانه مکانیزه در صورت نبود خدمات فنی کافی میتواند حتی به توقف فعالیت کل پارکینگ منجر شود؛ بنابراین شهرداری باید در صدور مجوز و انتخاب فناوری، موضوع خدمات پس از فروش و تأمین قطعات را نیز جدی بگیرد.
پارکینگ در حاشیه خیابان؛ راهکار نیست
یکی از پیامدهای کمبود پارکینگ، افزایش توقف خودروها در حاشیه خیابانهاست. این وضعیت در خیابانهای تجاری و مناطق پرتردد، ظرفیت عبور معبر را کاهش میدهد.
در برخی معابر، یک یا دو ردیف خودرو در حاشیه خیابان عملا بخشی از ظرفیت مسیر را از بین میبرد. در نتیجه، شهرداری برای مدیریت ترافیک ناچار به اعمال محدودیتهای جدید میشود؛ در حالی که اگر پارکینگ مناسب در فاصله قابل قبول از مقصد فراهم باشد، مدیریت این فضا منطقیتر و اثرگذارتر خواهد بود.
با این حال، حذف پارک حاشیهای بدون ایجاد جایگزین مناسب هم راهکار مؤثری نیست. شهروند باید بداند اگر توقف در خیابان محدود شود، نزدیکترین پارکینگ عمومی کجاست و هزینه استفاده از آن چقدر خواهد بود.
پارکینگهای عمومی باید به شبکه حملونقل متصل شوند
یکی از خطاهای رایج در توسعه پارکینگ آن است که هر پارکینگ به شکل یک پروژه مستقل دیده شود. پارکینگ باید جزئی از شبکه حملونقل شهر باشد.
برای نمونه، ایجاد پارکینگ در نزدیکی ایستگاههای مترو میتواند امکان استفاده از خودرو برای بخش ابتدایی سفر و سپس استفاده از حملونقل عمومی برای ادامه مسیر را فراهم کند. این الگو بهخصوص در حاشیه محدودههای پرترافیک کارآمد خواهد بود.
به این ترتیب، شهروندی که با خودرو از نقاط دور وارد تهران میشود میتواند خودرو را در یک پارکینگ نزدیک به ایستگاه مترو مستقر کند و سپس ادامه سفر را با مترو انجام دهد. این مدل همزمان با کاهش مشکل پارک در مرکز شهر، میتواند تعداد خودروهای واردشده به مناطق پرتراکم را نیز کمتر کند.
پارکینگ طبقاتی نباید به تولید سفر بیشتر منجر شود
در کنار ضرورت توسعه پارکینگ، یک نگرانی جدی نیز مطرح است: اگر پارکینگ بدون برنامهریزی حملونقل ساخته شود، ممکن است به افزایش استفاده از خودرو شخصی منجر شود.
از این رو سیاستهای مربوط به پارکینگ باید در کنار سیاستهای حملونقل عمومی اجرا شود. در مناطقی که مترو و اتوبوس ظرفیت لازم را دارند، هدف باید مدیریت ورود خودرو باشد؛ نه ایجاد انگیزه برای افزایش آن.
به بیان دیگر، پارکینگ طبقاتی باید در نقاطی ساخته شود که کمبود پارک واقعا یک مسئله جدی است و ساخت آن بتواند از توقف بیقاعده خودروها در معابر بکاهد.
سرمایهگذاری بخشخصوصی ضروری است
با توجه به محدودیت منابع مالی شهرداری، توسعه گسترده پارکینگهای طبقاتی بدون مشارکت بخشخصوصی دشوار خواهد بود.
شهرداری میتواند زمینهای مناسب را شناسایی و از طریق قراردادهای بلندمدت، سرمایهگذاران را برای ساخت و بهرهبرداری از پارکینگها جذب کند.
ارائه تسهیلات، تخفیفهای عوارضی، تسریع در صدور مجوز و تضمین حقوق بهرهبردار میتواند انگیزه سرمایهگذاری را افزایش دهد. همچنین تعیین تعرفه پارکینگ باید بهگونهای باشد که هم توان پرداخت شهروندان حفظ شود و هم سرمایهگذاری بخشخصوصی از نظر اقتصادی منطقی باقی بماند.
در صورتی که هزینه پارک در پارکینگ رسمی آنقدر بالا باشد که شهروند ترجیح دهد خودرو را در خیابان متوقف کند، حتی افزایش تعداد پارکینگها هم اثر مطلوب نخواهد داشت.
پارکینگ هوشمند؛ نیاز جدید تهران
توسعه پارکینگهای طبقاتی و مکانیزه باید با فناوریهای جدید نیز همراه باشد. شهروند باید پیش از رسیدن به مقصد بتواند از ظرفیت پارکینگهای اطراف و امکان استفاده از آنها مطلع شود.
سامانههای هوشمند قادرند اطلاعاتی درباره ظرفیت خالی، تعرفه، موقعیت و زمان تقریبی دسترسی به پارکینگ ارائه دهند. این موضوع از گردش اضافی خودروها در خیابانها جلوگیری میکند.
در واقع، بخشی از مشکل پارکینگ تهران فقط کمبود ظرفیت نیست، بلکه نبود اطلاعات دقیق درباره ظرفیت موجود است. اگر راننده بداند در فاصله چندصد متری مقصد امکان پارک وجود دارد، احتمال جستوجوهای چندباره در خیابانهای اطراف کاهش مییابد.
پارکینگهای فرسوده نیز باید بازسازی شوند
افزایش ظرفیت پارکینگ تنها به معنی ساخت سازههای جدید نیست. بخشی از ظرفیت موجود نیز به دلیل فرسودگی تجهیزات، مدیریت ضعیف یا بهرهبرداری ناکارآمد به درستی مورد استفاده قرار نمیگیرد.
شهرداری میتواند پارکینگهای قدیمی را شناسایی و برنامه نوسازی آنها را دنبال کند. نصب سامانههای مدیریت هوشمند، افزایش ظرفیت، بازسازی تجهیزات و اصلاح ورودی و خروجی میتواند ظرفیت واقعی این مجموعهها را بالاتر ببرد.
همچنین استانداردهای ایمنی پارکینگها باید مورد توجه قرار گیرد؛ مواردی مانند تهویه مناسب، تجهیزات اطفای حریق، مسیرهای خروج اضطراری، روشنایی و کنترل دسترسی در پارکینگهای بزرگ شهری از الزامات جدی به شمار میروند.
پارکینگ مکانیزه برای زمینهای کوچک
یکی از مهمترین کاربردهای پارکینگ مکانیزه در تهران میتواند استفاده از زمینهای کوچک و بلااستفاده باشد. در بسیاری از محلههای متراکم، زمین کافی برای ساخت پارکینگهای طبقاتی فراهم نیست، اما قطعات کوچک متعددی وجود دارد که در شرایط فعلی ارزش اقتصادی محدودی دارند.
اگر شهرداری بتواند این قطعات را شناسایی کند و اجرای طرحهای پارکینگ مکانیزه را به بخشخصوصی واگذار کند، حتی بدون ساخت مجموعههای بزرگ، امکان افزایش ظرفیت پارک خودرو در سطح محلهها فراهم خواهد شد.
