اختلاف قیمت خودرو میان کارخانه و بازار، رانت ۵۵۰ میلیارد تومانی را به وجود آورده است
در ابتدا ممکن است به نظر برسد که خودروسازان بزرگ کشور به دلیل تسلط بر بخش عمدهای از تولید خودرو، بیشترین سهم را از گردش مالی بازار خودرو نیز به خود اختصاص میدهند. به عنوان مثال، ایرانخودرو با تولید صدها هزار دستگاه خودرو در سال و سهم بالای خود از بازار داخلی، باید بزرگترین ذینفع اقتصادی این بازار باشد. اما بررسی ارزش بازار خودرو در سال ۱۴۰۴ داستان متفاوتی را روایت میکند؛ داستانی که نشان میدهد بخش قابلتوجهی از ارزش اقتصادی ایجادشده در بازار خودرو نه در کارخانهها، بلکه در فاصله میان کارخانه تا بازار آزاد شکل میگیرد.
بر اساس آمارهای ارائهشده از وضعیت صنعت و بازار خودرو، ارزش بازار خودروهای سواری نو در سال گذشته با قیمت کارخانه حدود یکهزار و ۸۰۰ همت برآورد شده است. اما همین خودروها در بازار آزاد ارزشی نزدیک به ۲ هزار و ۳۵۰ همت پیدا میکنند. اختلاف میان این دو رقم به حدود ۵۵۰ هزار میلیارد تومان میرسد؛ شکافی که معادل بیش از ۳۰ درصد ارزش کل بازار خودرو است و میتوان آن را نتیجه مستقیم نظام قیمتگذاری دستوری دانست. به عبارتی، اگر بازار خودرو را به یک کیک بزرگ اقتصادی تشبیه کنیم، ارزش این کیک در کارخانه حدود یکهزار و ۸۰۰ همت و در بازار آزاد حدود ۲ هزار و ۳۵۰ همت است.
سوال اصلی این است که این ۵۵۰ همت اضافی به چه کسانی تعلق میگیرد؟ آیا این رقم به جیب تولیدکننده میرود؟ آیا مصرفکننده واقعی از آن بهرهمند میشود؟ یا اینکه گروه دیگری سهم اصلی را از این ارزش اقتصادی تصاحب میکند؟ بر اساس محاسبات انجامشده، ایرانخودرو با سهمی حدود ۴۲ درصد بزرگترین بازیگر بازار محسوب میشود. پس از آن سایپا با حدود ۱۱ درصد قرار دارد و وارداتیها نیز نزدیک به ۲۲ درصد از ارزش بازار را در اختیار دارند. سهم مدیرانخودرو، کرمانموتور، بهمنموتور و گروه ماموت نیز در مجموع حدود یکچهارم ارزش بازار کارخانهای را تشکیل میدهد.
اما ارزش خودروها بر اساس قیمتهای بازار آزاد نیز محاسبه شده است؛ بهطوریکه سهم ایرانخودرو از حدود ۴۲ درصد به کمتر از ۳۷ درصد کاهش مییابد. سهم سایپا نیز اندکی افت میکند. در مقابل، سهم وارداتیها از ۲۲ درصد به بیش از ۲۵ درصد میرسد و سهم برخی مونتاژکاران خصوصی بهویژه مدیرانخودرو نیز افزایش قابلتوجهی پیدا میکند. این تغییر ظاهراً کوچک در واقع حامل یک پیام بسیار بزرگ است؛ بخش مهمی از ارزش اقتصادی بازار خودرو در اختیار تولیدکنندگان قرار ندارد. به بیان دیگر، خودروسازان بخش بزرگی از کیک بازار را تولید میکنند؛ اما در زمان تقسیم آن سهم کامل خود را دریافت نمیکنند.
در یک اقتصاد رقابتی، ارزش افزوده ناشی از فروش یک کالا باید عمدتاً نصیب تولیدکننده شود. تولیدکننده سرمایهگذاری میکند، ریسک میپذیرد، نیروی انسانی بهکار میگیرد، فناوری خود را توسعه میدهد و محصول را به بازار عرضه میکند. بنابراین منطقی است که سهم اصلی ارزش اقتصادی نیز به او تعلق گیرد. اما در بازار خودرو ایران این قاعده به هم خورده است.
دلیل اصلی این وضعیت به سیاستی برمیگردد که سالهاست با عنوان حمایت از مصرفکننده اجرا میشود؛ قیمتگذاری دستوری. سیاستگذار با هدف کنترل قیمت خودرو، نرخ فروش محصولات را در سطوحی پایینتر از قیمت بازار تعیین میکند. نتیجه آن است که قیمت کارخانه از قیمت واقعی بازار فاصله میگیرد و شکافی میان این دو شکل میگیرد. هرچه این شکاف بزرگتر شود، ارزش اقتصادی بیشتری از کارخانه به بازار منتقل خواهد شد.
داخلیها پرچمدار ریزش قیمت در بازار
خودروهای داخلی روز گذشته شاهد افت بهای ۵ تا ۱۵۰ میلیون تومان بودند. بهطوریکه ریرا (۱۴۰۵) با ۱۵۰ میلیون تومان کاهش به ۳ میلیارد و ۳۷۵ میلیون تومان، پارسنوآ (۱۴۰۵) با ۱۰۵ میلیون تومان کاهش به ۲ میلیارد و ۱۱۵ میلیون تومان، پژو ۲۰۷ اتومات (۱۴۰۵) با ۸۰ میلیون تومان کاهش به ۲ میلیارد و ۴۴۵ میلیون تومان، پژو ۲۰۷ پاناراما ارتقایافته (با رینگ) (۱۴۰۵) با ۷۰ میلیون تومان کاهش به ۲ میلیارد و ۶۵ میلیون تومان، دنا پلاس توربو ۶ دنده (با رینگ) (۱۴۰۵) با ۶۵ میلیون تومان کاهش به ۲ میلیارد و ۱۳۰ میلیون تومان و شاهین (سانروف و ESP) (۱۴۰۵) با ۲۰ میلیون تومان کاهش به ۲ میلیارد و ۶۰ میلیون تومان اعلام قیمت شدند.
از سوی دیگر، خودروهای مونتاژی رشد بهای ۵۰ تا ۱۵۰ میلیون تومان را تجربه کردند. بهطوریکه اکستریم TXL (۱۴۰۵) با ۱۵۰ میلیون تومان کاهش به ۸ میلیارد و ۳۰۰ میلیون تومان، فونیکس FX پریمیوم FWD (۱۴۰۵) با ۱۵۰ میلیون تومان کاهش به ۶ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان، امویام X۷۷ الیت (۱۴۰۵) با ۱۰۰ میلیون تومان کاهش به ۵ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان، بک X۳ پرو (۱۴۰۵) با ۵۰ میلیون تومان کاهش به ۳ میلیارد و ۵۰ میلیون تومان، امویام X۵۵ PRO اکسلنت اسپرت (۱۴۰۵) با ۵۰ میلیون تومان کاهش به ۳ میلیارد و ۹۵۰ میلیون تومان و فونیکس تیگو ۸ پرومکس اکسلنت (۱۴۰۵) با ۵۰ میلیون تومان کاهش به ۸ میلیارد و ۱۵۰ میلیون تومان ارزشگذاری شدند.
همچنین در میان خودروهای وارداتی نیز شاهد افت بهای ۵۰ تا ۳۰۰ میلیون تومان بودیم. بهطوریکه قیمت بنز C۲۰۰L (۲۰۲۵) با ۳۰۰ میلیون تومان کاهش به ۱۷ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان، تویوتا پرادو ۲.۴ لیتر توربو (۲۰۲۶) با ۳۰۰ میلیون تومان کاهش به ۴۵ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان، اپل موکا ۱.۲ لیتر توربو (۲۰۲۵) با ۲۰۰ میلیون تومان کاهش به ۷ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان و بامو X۲ sDrive ۲۵i (۲۰۲۶) با ۱۰۰ میلیون تومان کاهش به ۱۶ میلیارد و ۷۰۰ میلیون تومان رسید.
