مترو؛ شاهرگ اصلی حملونقل در کلانشهرها
مهدی چمران در حاشیه چهارصد و چهاردهمین جلسه شورای اسلامی شهر تهران در جمع خبرنگاران با اشاره به تصویب دو فوریت لایحه تداوم رایگان بودن مترو و اتوبوسهای تندرو تا پایان دهه اول محرم اظهار داشت: «ممکن است در تهران وقایعی رخ دهد و نیاز به توجه بیشتری به حملونقل احساس شود. در این راستا، دولت درخواست تمدید رایگان بودن مترو و اتوبوس را مطرح کرد و ضرورت داشت که دو فوریت ارائه شود.»
وی ادامه داد: «این لایحه با اصلاحاتی به تصویب رسید؛ مقرر شد کمیسیون برنامه و بودجه شورا منابع جایگزین برای مبالغی که مترو و اتوبوسرانی در این مدت دریافت نکردند، بررسی و اعلام کند تا در شورا به تصویب برسد و شهرداری به آن بپردازد.»
رئیس شورای اسلامی شهر تهران با اشاره به اینکه پس از پایان مدت این لایحه، بدون شک بلیت بر اساس نرخ مصوب دریافت خواهد شد، گفت: «طرح دائمی بودن حملونقل عمومی رایگان از دستور شورا خارج شد؛ آنچه که اجرا خواهیم کرد، مصوبه سال گذشته در مورد تخفیفات است و تخفیف جدیدی وجود نخواهد داشت.»
چمران با اعلام اینکه میزان افزایش نرخ ۲۵ درصد است، گفت: «برای هماهنگی بیشتر و به منظور کاهش فشار بر مردم، ۲۵ درصد افزایش پیشبینی شده است؛ در حالی که حقوق برخی کارکنان ۶۰ درصد افزایش یافته است.»
وی با بیان اینکه دو فوریت دیگری در مورد بدهیهای مرتبط با ماده ۱۰۰ مطرح شد، خاطرنشان کرد: «این بحث شامل نرخ بهره بود که در مصوبات قبلی حذف شده بود؛ اما در مورد ماده ۱۰۰ موضوع مطرح و اصلاح شد.»
چمران گفت: «در جریان بررسی گزارشات حسابرسی، قرار بر این شد که مطالبات نکولشده مناطق بررسی و برای آنها تصمیمگیری شود. به کمیسیون برنامه و بودجه پیشنهاد میدهیم که طرحی در این خصوص ارائه دهد. همچنین فهرست املاک نیز باید در سامانه جامع ثبت شود.»
رئیس شورای اسلامی شهر تهران در پاسخ به این پرسش که آیا تونلها قابلیت تبدیل به پناهگاه را دارند، یادآور شد: «این موضوع بستگی به عمق تونلها دارد؛ اما از طرفی دیگر مساله اصابتها نیز مطرح است و بستگی به این دارد که وزن بمب و موشکها تا چه اندازه باشد. بهطور کلی میتوان گفت که تونلها از فضاهای عادی امنتر هستند؛ اما میزان امنیت در عمق تونلها در تهران متفاوت است.»
حملونقل عمومی؛ نخستین خط دفاعی شهرها در شرایط بحرانی
تصمیم مدیریت شهری تهران برای تداوم رایگان بودن خدمات مترو و اتوبوسهای تندرو را میتوان فراتر از یک اقدام حمایتی کوتاهمدت ارزیابی کرد. در بسیاری از کشورهای جهان، حملونقل عمومی در زمان بحرانهای امنیتی، بلایای طبیعی و شرایط اضطراری بهعنوان یکی از مهمترین ابزارهای حفظ پایداری شهرها شناخته میشود. تجربه شهرهای بزرگ جهان نشان میدهد هرگاه شرایط ویژهای بر شهرها حاکم شده، نخستین اقدام مدیران شهری افزایش دسترسی شهروندان به ناوگان حملونقل عمومی بوده است.
در چنین شرایطی، کاهش هزینه سفر، افزایش تعداد ناوگان فعال و تسهیل جابهجایی شهروندان به بخشی از سیاستهای مدیریت بحران تبدیل میشود.
در بسیاری از کلانشهرهای اروپا، آسیا و آمریکای شمالی، شبکه مترو نه تنها وظیفه جابهجایی روزانه مسافران را برعهده دارد، بلکه بخشی از زیرساخت تابآوری شهری نیز محسوب میشود. بههمین دلیل، توسعه خطوط ریلی در دهههای اخیر تنها با هدف کاهش ترافیک انجام نشده و نقش آن در مدیریت شرایط اضطراری نیز مورد توجه قرار گرفته است.
مترو؛ ستون فقرات جابهجایی در کلانشهرها
کارشناسان حملونقل معتقدند در شرایط بحرانی، ظرفیت بالای جابهجایی مترو مزیتی است که هیچ شیوه حملونقل دیگری قادر به رقابت با آن نیست. یک خط مترو میتواند در هر ساعت دهها هزار نفر را جابهجا کند؛ ظرفیتی که معادل چندین بزرگراه شهری است. بههمین دلیل، بسیاری از شهرهای بزرگ جهان سرمایهگذاری سنگینی روی توسعه خطوط زیرزمینی انجام دادهاند.
این خطوط علاوهبر کاهش مصرف سوخت و آلودگی هوا، در مواقع اضطراری نیز امکان جابهجایی سریع جمعیت را فراهم میکنند. در سالهای اخیر، بسیاری از شهرها برنامههای ویژهای برای افزایش آمادگی شبکه حملونقل عمومی در شرایط بحران تدوین کردهاند. آموزش کارکنان، ایجاد سامانههای پشتیبان برق، توسعه مراکز فرماندهی و تجهیز ایستگاهها به امکانات اضطراری از جمله اقداماتی است که در این زمینه انجام شده است.
چالش تامین منابع مالی
با وجود اهمیت حملونقل عمومی، رایگانسازی خدمات همواره با یک پرسش اساسی همراه است؛ هزینههای بهرهبرداری چگونه تامین خواهد شد؟ بررسی تجربه جهانی نشان میدهد حتی در شهرهایی که بخشی از خدمات حملونقل عمومی بهصورت رایگان ارائه میشود، منابع مالی جایگزین از محل بودجههای عمومی، مالیاتهای محلی، عوارض سوخت، عوارض تردد خودروها یا کمکهای دولتی تامین میشود. مترو و اتوبوسرانی از جمله خدماتی هستند که هزینههای نگهداری و بهرهبرداری بالایی دارند.
تامین انرژی، تعمیرات، خرید قطعات، توسعه ناوگان و پرداخت حقوق کارکنان از جمله هزینههایی است که بهصورت مستمر بر دوش شرکتهای بهرهبردار قرار دارد. از این رو، کارشناسان معتقدند هرگونه تصمیم درباره رایگانسازی خدمات حملونقل عمومی باید همراه با پیشبینی منابع مالی پایدار باشد تا کیفیت خدمات در بلندمدت تحتتاثیر قرار نگیرد.
توسعه حملونقل عمومی؛ راهکار کاهش فشار بر شهر
یکی از مهمترین درسهای مدیریت شهری در جهان آن است که افزایش ظرفیت حملونقل عمومی، موثرترین راه برای کاهش فشار بر شبکه معابر شهری محسوب میشود. هرچه شهروندان دسترسی بیشتری به مترو و اتوبوس داشته باشند، وابستگی به خودروهای شخصی کاهش مییابد و در نتیجه ترافیک، مصرف سوخت و آلودگی هوا نیز کمتر خواهد شد.
تهران نیز در سالهای اخیر سرمایهگذاری قابل توجهی در توسعه خطوط مترو و نوسازی ناوگان اتوبوسرانی انجام داده است؛ اما همچنان فاصله محسوسی با استانداردهای برخی کلانشهرهای پیشرفته جهان دارد.
کارشناسان معتقدند تکمیل خطوط نیمهتمام مترو، افزایش تعداد واگنها و توسعه ناوگان اتوبوسهای جدید میتواند نقش حملونقل عمومی را در جابهجایی شهروندان پررنگتر کند.
در مجموع، تصمیم اخیر مدیریت شهری را میتوان بخشی از رویکردی دانست که در بسیاری از شهرهای بزرگ جهان نیز دنبال میشود؛ رویکردی که بر تقویت حملونقل عمومی بهعنوان یکی از ارکان اصلی تابآوری شهری و حفظ جریان زندگی روزمره شهروندان در شرایط خاص تاکید دارد.
