تبلیغات فروش خودرو در سایت دولتی؛ رازهای پنهان!
سامانه فروش خودروهای داخلی که در سال ۱۴۰۱ با هدف ساماندهی فرآیند فروش خودروسازان راهاندازی شد، پس از چندین مرحله عرضه، ثبتنام و قرعهکشی، در نهایت در سال ۱۴۰۳ به فعالیت خود پایان داد. با این حال، سامانه عرضه خودروهای وارداتی که پس از آن تأسیس گردید، همچنان به فعالیت خود ادامه میدهد؛ هرچند با توجه به تغییرات در شیوه عرضه خودروهای وارداتی و فروش مستقیم محصولات توسط شرکتهای واردکننده، نقش اولیه این سامانه به طور قابل توجهی کاهش یافته است.
نکتهای که باید به آن توجه کرد این است که سامانهای که تحت عنوان «سامانه اطلاعرسانی خودروهای وارداتی» شناخته میشود و خود را به عنوان «مرجع رسمی اخبار خودروهای وارداتی» معرفی میکند، در حال حاضر تنها به اطلاعرسانی درباره عرضه خودرو محدود نمیشود و نشانههایی از ورود به حوزه فعالیتهای تجاری و تبلیغاتی نیز در آن مشاهده میشود. این در حالی است که نام سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، وزارت صنعت، معدن و تجارت و مرکز گسترش فناوری اطلاعات سازمان گسترش (مگفا) در معرفی این سامانه به چشم میخورد و همین وابستگی، به آن اعتباری فراتر از یک وبسایت تجاری معمولی میدهد.
پرسش اصلی این است که سامانهای که با پشتوانه نهادهای دولتی ایجاد شده و قرار بوده بستری برای مدیریت و اطلاعرسانی عرضه خودروهای وارداتی باشد، بر اساس چه ضابطهای وارد فعالیتهای تبلیغاتی و تجاری شده است؟ آیا این تغییر کارکرد در چارچوب مأموریت اولیه سامانه تعریف شده و اگر پاسخ مثبت است، ضوابط انتخاب شرکتها و خدماتی که در این بستر معرفی یا تبلیغ میشوند، چیست؟ این پرسشها زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که در صفحه اصلی سامانه، علاوه بر اخبار و اطلاعات مربوط به خودروهای وارداتی، تبلیغات شرکتهای واردکننده، محصولات و حتی خدمات مالی مرتبط با خرید خودرو نیز مشاهده میشود. به این ترتیب، سامانهای که در ابتدا قرار بود مرجع عرضه و اطلاعرسانی خودروهای وارداتی باشد، به تدریج به بستری برای معرفی خدمات و فعالیتهای تجاری نیز تبدیل شده است.
یکی از نمونههای قابل توجه، صفحهای است که از طریق عنوان اصلی سامانه قابل دسترسی است و با عنوان «تسهیلات خرید خودروهای وارداتی نو و کارکرده» معرفی شده است. مراجعه به این بخش، کاربر را به یک شرکت خصوصی هدایت میکند که خدمات مربوط به تسهیلات خرید خودرو، وام و فروش اقساطی ارائه میدهد. فارغ از ماهیت فعالیت این شرکت و اینکه خدمات آن میتواند برای متقاضیان خودرو جذاب باشد، پرسش این است که این شرکت چگونه به عنوان ارائهدهنده چنین خدماتی در یک سامانه با ماهیت دولتی و حاکمیتی معرفی شده است؟ به بیان دیگر، مسأله صرفاً حضور یک تبلیغ تجاری در یک وبسایت نیست؛ بلکه موضوع به اعتبار و جایگاه سامانه بازمیگردد.
زمانی که یک سایت خود را مرجع رسمی اطلاعرسانی خودروهای وارداتی معرفی میکند و در معرفی آن نیز نام نهادهای دولتی و وابسته به دولت دیده میشود، طبیعی است که مخاطب میان محتوای اطلاعرسانی رسمی و محتوای تجاری آن تفاوت چندانی قائل نشود. از این رو، انتخاب شرکتها و خدمات تجاری حاضر در این سامانه میتواند نیازمند توضیح و شفافسازی باشد.
راهاندازی سامانه یکپارچه خودرو در سال ۱۴۰۱ را باید در شرایطی بررسی کرد که بازار خودرو با یکی از بیثباتترین دورههای فروش و عرضه مواجه بود. وزارت صمت وقت، با انتقاد از شیوه فروش خودروسازان و طرح موضوع تخلفاتی که در فرآیند عرضه رخ میداد، تصمیم گرفت فروش خودرو را از مسیر یک سامانه متمرکز مدیریت کند. نتیجه، ایجاد سامانهای بود که متقاضیان خرید خودرو باید در آن ثبتنام میکردند و پس از آن، در فرآیند قرعهکشی یا اولویتبندی قرار میگرفتند.
این مدل اگرچه با مخالفت خودروسازان همراه شد، اما در نهایت به ابزار اصلی سیاستگذار برای مدیریت تقاضا و عرضه خودرو تبدیل شد. در ادامه، همین ایده به خودروهای وارداتی نیز تسری پیدا کرد و سامانهای مجزا برای وارداتیها شکل گرفت. در این سامانه، متقاضیان برای خرید خودروهای وارداتی ثبتنام میکردند و عرضه محصولات به همراه اطلاعات مربوط به قیمت و مشخصات خودروها در بستر سامانه اطلاعرسانی میشد. اما شرایط بازار وارداتیها به مرور تغییر کرد. با افزایش تعداد واردکنندگان و تغییر شیوه عرضه، شرکتها به تدریج مسیرهای مستقلی برای معرفی و فروش محصولات خود ایجاد کردند. در نتیجه، نقش سامانه در فرآیند واقعی خرید خودرو کاهش یافت و این پرسش شکل گرفت که با کمرنگ شدن مأموریت اولیه، اساساً ادامه فعالیت آن با چه هدفی صورت میگیرد.
در سامانه خودروهای داخلی، دستکم تکلیف روشن شد. این سامانه پس از حدود دو سال فعالیت، در سال ۱۴۰۳ پایان رسمی فعالیت خود را اعلام کرد. اما درباره سامانه وارداتیها چنین اعلام رسمیای صورت نگرفته و این سامانه همچنان با عنوان مرجع رسمی اطلاعرسانی خودروهای وارداتی در دسترس است. بنابراین، در شرایطی که بخش مهمی از عرضه خودروهای وارداتی از مسیرهای دیگر انجام میشود، همچنان این سامانه از اعتبار و نامی برخوردار است که در دوره دیگری و با هدفی متفاوت ایجاد شده بود. در این میان، تغییر کارکرد سامانه از یک ابزار سیاستگذاری به بستری که در آن خدمات تجاری نیز عرضه یا تبلیغ میشود، اهمیت ویژهای پیدا میکند.
اگر قرار است سامانهای که با پشتوانه دولت و نهادهای حاکمیتی ایجاد شده، از محل تبلیغات و معرفی خدمات تجاری درآمد کسب کند، نخستین انتظار آن است که سازوکار این فعالیت شفاف باشد. بهخصوص آنکه مخاطب ممکن است میان یک خدمت تجاری عادی و خدمتی که در بستری با عنوان «مرجع رسمی» معرفی شده، تفاوتی قائل نشود.
تجربه سالهای گذشته در صنعت خودرو نشان داده است که ساختارهایی که با هدف «ساماندهی» و «مدیریت» ایجاد میشوند، اگر پس از تغییر شرایط، مأموریت و جایگاهشان بازتعریف نشود، ممکن است به ساختارهایی با کارکردهای متفاوت تبدیل شوند. سامانه وارداتیها نیز اکنون در چنین نقطهای قرار گرفته است؛ سامانهای که روزگاری مسیر خرید خودرو را مدیریت میکرد، اما امروز در کنار اطلاعرسانی، در معرض تبدیل شدن به بستری برای فعالیتهای تجاری قرار دارد. بنابراین پیش از آنکه این سامانه به یک «دارایی تبلیغاتی» تبدیل شود، بهتر است متولیان آن درباره مأموریت فعلی، نحوه درآمدزایی و سازوکار انتخاب شرکتهای حاضر در آن توضیح دهند.
