سوخت گاز؛ راهحلی اقتصادی برای حملونقل شهری
بازار خودروهای تجاری در سال ۲۰۲۶ دیگر تنها به موتورهای دیزلی و برقی محدود نمیشود. در کنار پیشرفت سریع کامیونهای برقی، استفاده از گاز طبیعی فشرده و گاز طبیعی مایع نیز در بخشهایی از این بازار ادامه خواهد داشت. در این میان، کامیونتها بهدلیل نوع کاربری، پیمایش روزانه، فعالیت در مناطق شهری و امکان بازگشت منظم به پایانه، یکی از بخشهایی هستند که میتوانند از مزایای سوخت گاز طبیعی بهرهمند شوند.
با این حال، سهم کامیونتهای گازسوز در بازار جهانی به اندازه کامیونهای سنگین نیست و در بسیاری از کشورها، برقیسازی با سرعت بیشتری در حال پیشرفت است. با این وجود، تجربه کشورهای چین، هند، ژاپن، ایتالیا و برخی کشورهای اروپایی نشان میدهد که گاز طبیعی هنوز برای بخشی از ناوگان تجاری، بهویژه خودروهایی که روزانه مسافت مشخصی را طی میکنند، گزینهای اقتصادی و عملیاتی به شمار میرود.
گزارش آژانس بینالمللی انرژی در سال ۲۰۲۶ نشان میدهد که چین اکنون بزرگترین ناوگان کامیونهای گازسوز جهان را در اختیار دارد و تعداد کامیونهای گازسوز این کشور از یک میلیون دستگاه فراتر رفته است. البته بخش عمده این تعداد مربوط به کامیونهای سنگین است، اما این تجربه نشان میدهد که توسعه زیرساخت سوخت و کاهش هزینه انرژی چگونه میتواند رفتار بازار خودروهای تجاری را تغییر دهد.
کامیونتها معمولاً برای توزیع کالا در شهرها، حمل بار میان شهرهای نزدیک، خدمات شهری، جمعآوری پسماند، حمل مواد غذایی و فعالیتهای خدماتی مورد استفاده قرار میگیرند. این نوع کاربری چند ویژگی دارد که استفاده از گاز طبیعی را ممکن میسازد.
نخست اینکه بسیاری از کامیونتها مسیرهای مشخصی دارند. دوم اینکه خودرو معمولاً در پایان شیفت کاری به محل مشخصی بازمیگردد و سوم اینکه امکان نصب جایگاه سوختگیری در پایانههای ناوگان وجود دارد.
این سه ویژگی، مشکل یکی از مهمترین محدودیتهای خودروهای گازسوز، یعنی دسترسی به جایگاه را کاهش میدهد.
به عنوان مثال، یک شرکت توزیع کالا با ۵۰ دستگاه کامیونت میتواند در مرکز عملیاتی خود جایگاه سوختگیری ایجاد کند و خودروها را در پایان روز برای فعالیت روز بعد آماده کند. در چنین شرایطی، کامیونت گازسوز میتواند بدون وابستگی شدید به شبکه عمومی جایگاهها فعالیت کند.
چین به عنوان مهمترین نمونه جهانی برای بررسی کامیونهای گازسوز شناخته میشود. طی سالهای اخیر، افزایش قیمت گازوئیل، توسعه جایگاههای سوخت گاز و سیاستهای نوسازی ناوگان موجب رشد سریع کامیونهای گازسوز در این کشور شده است.
آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۵ سهم کامیونهای گاز طبیعی در بازار کامیونهای چین حدود ۱۵ درصد بوده است؛ در همان سال سهم کامیونهای برقی از بازار به بیش از ۲۵ درصد رسید. این آمار نشان میدهد که گاز طبیعی همچنان بازار قابلتوجهی دارد، اما با رقیب قدرتمندی مانند برق مواجه شده است. در چین، اقتصاد سوخت نقش تعیینکنندهای در رشد گازسوزها داشته است. بر اساس تحلیل آژانس بینالمللی انرژی، هزینه سوخت گاز طبیعی در سالهای اخیر به اندازهای پایین بوده که کامیونهای گازسوز توانستهاند از نظر هزینه کل مالکیت با کامیونهای دیزلی رقابت کنند. این تجربه یک پیام روشن دارد: کامیونت گازسوز زمانی میتواند در بازار موفق باشد که اختلاف هزینه سوخت آن با گازوئیل به اندازهای باشد که قیمت خرید بالاتر خودرو را جبران کند.
کامیونت گازسوز معمولاً نسبت به نمونه دیزلی قیمت اولیه بیشتری دارد. مخازن گاز، تجهیزات سوخترسانی، سامانههای ایمنی و تغییرات مربوط به موتور و شاسی باعث افزایش هزینه تولید میشوند.
بنابراین خریدار در زمان تصمیمگیری باید بهجای توجه صرف به قیمت خرید، هزینه کل مالکیت را بررسی کند.
اگر یک کامیونت سالانه مسافت زیادی طی کند، کاهش هزینه سوخت میتواند اختلاف قیمت اولیه را جبران کند. اما برای خودرویی که پیمایش سالانه کمی دارد، دوره بازگشت سرمایه طولانیتر خواهد بود.
همین موضوع باعث شده کامیونتهای گازسوز بیشتر برای ناوگانهای حرفهای و پرکار جذاب باشند تا مصرفکنندگان کمکار.
در کامیونتهای سبک و متوسط، گاز طبیعی فشرده کاربرد بیشتری دارد؛ اما در خودروهای تجاری بزرگتر، گاز طبیعی مایع نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
مزیت اصلی گاز طبیعی مایع، چگالی انرژی بالاتر و امکان پیمایش بیشتر است. به همین دلیل در مسیرهای طولانیتر، کامیونهای گازسوز مایع میتوانند نسبت به گاز فشرده مزیت داشته باشند.
ایسوزو در ژاپن همچنان کامیونهای گازسوز خود را توسعه میدهد و در سال ۲۰۲۵ نسخههای جدید کامیونهای سنگین گاز طبیعی فشرده و مایع این شرکت با تجهیزات ایمنی ارتقایافته عرضه شدند. این شرکت اعلام کرده است که نسخه گاز طبیعی مایع میتواند با مخزن مناسب به پیمایش بیش از هزار کیلومتر برسد و سوختگیری آن نیز به زمان قابلمقایسهای با گازوئیل نیاز دارد. هرچند این محصولات در گروه کامیونهای سنگین قرار میگیرند، اما ادامه سرمایهگذاری خودروسازان بزرگ در فناوری گاز طبیعی نشان میدهد که این فناوری هنوز از چرخه توسعه خودروهای تجاری خارج نشده است.
ژاپن نمونه دیگری از بازارهایی است که گاز طبیعی را در کنار سایر فناوریها حفظ کرده است.
ایسوزو در سال ۲۰۲۵ اعلام کرد که همچنان به توسعه کامیونهای گاز طبیعی ادامه میدهد و محصولات گازسوز خود را بخشی از مسیر حرکت به سمت حملونقل کمکربن میداند. نکته مهم در سیاست این شرکت، حرکت همزمان در چند مسیر فناوری است؛ یعنی گاز طبیعی در کنار برقی، پیل سوختی و سایر فناوریهای آینده قرار گرفته است. این رویکرد برای بازار خودروهای تجاری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا همه کاربردها را نمیتوان با یک فناوری پوشش داد.
کامیونت شهری با پیمایش روزانه محدود میتواند برقی باشد، یک کامیونت با کارکرد سنگین ممکن است گازسوز شود و کامیون بینشهری نیز در شرایط فعلی به موتورهای گاز طبیعی مایع یا دیزلی نیاز داشته باشد.
اروپا در سالهای اخیر بهشدت بهسمت برقیسازی خودروهای تجاری حرکت کرده است. همین موضوع باعث شده گاز طبیعی در بخش کامیونت و خودروهای تجاری سبک نسبت به گذشته سهم محدودتری داشته باشد.
با این حال، گاز طبیعی کاملاً از بازار خارج نشده است. شرکتهایی مانند ایویکو همچنان روی موتورهای گاز طبیعی سرمایهگذاری میکنند.
برای نمونه، ایویکو یوروکارگو گازسوز در بخش خودروهای توزیعی متوسط اروپا مورد توجه قرار گرفته و در سال ۲۰۲۵ عنوان کامیون پایدار سال را در بخش توزیع دریافت کرد. این خودرو با موتور گاز طبیعی در رده کامیونهای متوسط عرضه میشود. در سال ۲۰۲۶ نیز ایویکو اسوی کامیون گاز طبیعی خود را در بخش کشنده بهعنوان کامیون پایدار سال معرفی کرد؛ موضوعی که نشان میدهد فناوری گاز طبیعی همچنان بخشی از راهبرد تولیدکنندگان اروپایی خودروهای تجاری است.
بررسی بازارهای مختلف نشان میدهد کامیونت گازسوز در همه کاربردها به یک اندازه جذاب نیست.
حملونقل شهری، توزیع کالا، خدمات شهری، حمل مواد غذایی، جمعآوری پسماند و ناوگانهای سازمانی از مناسبترین کاربردها هستند.
در این فعالیتها، خودرو معمولاً مسیر مشخصی دارد و امکان برنامهریزی سوختگیری وجود دارد.
در مقابل، برای مسیرهای طولانی و مناطقی که جایگاه گاز در آنها وجود ندارد، استفاده از کامیونت گازسوز با چالش بیشتری مواجه است. به همین دلیل، توسعه این خودروها باید همراه با توسعه زیرساخت باشد.
در سال ۲۰۲۶، بزرگترین رقیب کامیونت گازسوز دیگر کامیونت دیزلی نیست؛ بلکه کامیونت برقی است.
برقیها از نظر هزینه انرژی، آلایندگی محلی و صدای تولیدشده مزیتهای قابلتوجهی دارند. اما قیمت خرید بالا، زمان شارژ، وزن باتری و محدودیت زیرساخت برق هنوز در برخی کاربردها چالش محسوب میشود.
در مقابل، کامیونت گازسوز میتواند با سرعت سوختگیری بالاتر و بدون نیاز به توقف طولانی برای شارژ، فعالیت خود را ادامه دهد.
اما این مزیت ممکن است در سالهای آینده کاهش پیدا کند؛ زیرا فناوری باتری در حال پیشرفت است و زیرساخت شارژ خودروهای تجاری نیز در بسیاری از کشورها با سرعت در حال توسعه است.
چین نمونه روشنی از این تغییر است. این کشور در سال ۲۰۲۶ هدفگذاری کرده است تا سهم خودروهای سنگین برقی در فروش خودروهای جدید سنگین تا سال ۲۰۳۰ به ۴۰ درصد برسد. بنابراین گاز طبیعی باید خود را در فاصله میان دیزل و برق تعریف کند؛ نه اینکه تصور شود برای همیشه جایگزین موتورهای دیزلی خواهد شد.
یکی از مهمترین تحولات آینده برای خودروهای گازسوز، توسعه زیستمتان است.
خودروهایی که با گاز طبیعی کار میکنند، در بسیاری از موارد میتوانند بدون تغییر اساسی در سامانه قوای محرکه با گازهای تجدیدپذیر مانند زیستمتان نیز فعالیت کنند.
ایسوزو اعلام کرده است که کامیونهای گاز طبیعی این شرکت قابلیت کار با زیستمتان و متان مصنوعی را دارند. این موضوع میتواند جایگاه گازسوزها را در دوره گذار انرژی تقویت کند؛ زیرا بخشی از زیرساخت موجود گاز و خودروهای تولیدشده میتواند با سوختهای کمکربنتر مورد استفاده قرار گیرد.
توسعه کامیونتهای گازسوز فقط مسالهای فنی نیست، بلکه نیازمند همکاری نزدیک با قطعهسازان و توسعهدهندگان زیرساخت نیز هست.
