نوسازی ضروری برای بهبود حمل و نقل ریلی
این روش حمل و نقل که در میان مردم از محبوبیت بالایی برخوردار است، در حال حاضر با مشکلاتی مواجه است. افزایش جمعیت، تقاضای بالاتر، ساخت خطوط جدید و افزایش هزینههای پرواز به ویژه برای مسافتهای طولانی، فشار زیادی به شبکه ریلی مسافربری کشور وارد کرده است. استفاده مداوم از ناوگان مسافری بدون جایگزینی مناسب، موجب فرسودگی این بخش حیاتی حمل و نقل شده و در کنار مشکلاتی مانند کمبود بودجه، عدم سرمایه در گردش کافی و تحریمها، چالشهای آن را بیشتر کرده است. با این حال، سفر با قطار هنوز یکی از جذابترین و بهصرفهترین روشهای سفر به شمار میرود و نیاز است که اقدامات جامعتری برای تجهیز، نوسازی و بهرهبرداری بهتر از این بخش انجام شود. در حالی که حملونقل ریلی به عنوان یکی از ایمنترین و پاکترین شیوههای جابهجایی مسافر شناخته میشود، اما بررسیها نشان میدهد که این روش در ایران همچنان زیانده بوده و نتوانسته به نقطه اقتصادی مطلوبی دست یابد.
وضعیت خوب نیست!
از جمله مزایای حملونقل ریلی میتوان به بهبود رشد اقتصادی، ایجاد اشتغال، توسعه صنعت گردشگری، افزایش امنیت مرزی، کاهش قاچاق، کاهش تصادفات جادهای، بهبود محیطزیست، کاهش آلودگی هوا، کاهش مصرف سوخت و حملونقل آسان اشاره کرد. اما متأسفانه ناوگان و تجهیزات ریلی به دلیل بیتوجهی متولیان در گذشته دچار فرسودگی شده و نیازمند بازسازی و نوسازی است. پیشتر فرزانه صادق، وزیر راه، با ابراز نارضایتی از وضعیت حمل و نقل ریلی اظهار کرده بود: «دولت و مسئولان مربوطه باید به این واقعیت تلخ توجه کنند که فرسودگی ناوگان مسافری در هیچ کشوری قابل قبول نیست. در حالی که کشورهای پیشرفته به طور مداوم در حال نوسازی ناوگان ریلی خود هستند، ایران همچنان با واگنهایی روبهروست که عمرشان از ۳۰ سال گذشته و از کارایی مطلوب خارج شدهاند. این وضعیت نه تنها کیفیت خدمات را کاهش میدهد بلکه به یک بحران جدی ایمنی تبدیل شده است. واگنهای قدیمی با فرسودگی سیستمهای فنی ممکن است باعث وقوع حوادث غیرقابل جبران شوند و به این ترتیب امنیت و سلامت مسافران را به خطر بیندازند.» وزیر راه در خصوص طرحهای در دست اقدام و بهرهبرداری از آنها نیز تصریح کرده بود: «حوزه ریلی نقشی بسیار مهم در توسعه کشور دارد و علاوه بر دوستدار محیطزیست بودن، میتواند ایمنی حملونقل و بهینهسازی مصرف انرژی را محقق کند. از این رو ظرفیتهای موجود باید به صورت حداکثری مورد بهرهبرداری قرار بگیرد. سرعت حملونقل ریلی نه در حوزه باری و نه در حوزه مسافری قابل قبول نیست و افزایش این سرعت باید با اولویت بالا پیگیری شود. با بودجه دولتی راهآهن نمیتوان طرحهای موجود را پیش برد و به همین دلیل بهرهگیری از سرمایهگذاری بخش خصوصی باید در دستور کار باشد.
جذب سرمایهگذاری از طریق مشوقهای مالی
با وجود رشد جمعیت در سالهای اخیر و افزایش سفرهای مردمی، ظرفیت فعلی راهآهن نسبت به گذشته کاهش یافته است. کارشناسان حوزه حمل و نقل ریلی میگویند در شرایط تحریمی، نوسازی ناوگان مسافری کشور نیازمند رویکردی چندجانبه است. اولین گام، جذب سرمایهگذاری داخلی از طریق مشوقهای مالی و تسهیل فرآیندهاست. همچنین، همکاریهای منطقهای با کشورهای همسایه و توسعه تولیدات داخلی میتواند به کاهش وابستگی به واردات کمک کند. از سوی دیگر، بازنگری در سیاستهای قیمتگذاری و افزایش بهرهوری از ناوگان موجود با تعمیرات و بهروزرسانی سیستمها ضروری است. این اقدامات میتواند به بهبود وضعیت حملونقل ریلی و نوسازی ناوگان مسافری کمک کند و طبیعتاً مسافران بیشتری را نیز جذب خواهد کرد. باید توجه داشت که ناوگان ریلی کشور فرسوده است و با توجه به عمر بالای واگنهای مسافری که متوسط آن بیش از ۳۰ سال است، هر سال بخشی از ظرفیت ناوگان از چرخه بهرهبرداری خارج میشود. از طرفی ناوگان موجود هم نیاز به قطعات و لوازم و اورهال اساسی دارد.
با وجود رشد جمعیت در سالهای گذشته و تقاضای زیاد برای سفرهای طولانی، ظرفیت فعلی راهآهن نسبت به گذشته کمتر شده و این موضوع موجب شده که بلیت به اندازه تقاضا وجود نداشته باشد. از طرف دیگر، بین دو شهر مبدا و مقصد قطار، چند ایستگاه وجود دارد که گاهی سهمیههایی برای آنها اختصاص مییابد و از ظرفیت سفرها کاسته میشود. مطابق ارزیابی کارشناسان حوزه حملونقل، اصلیترین دلایل زیانده بودن بخش ریلی مسافری به هزینههای بالای زیرساخت، بهرهوری پایین، رقابت نابرابر با سایر مدهای حملونقل و سیاستگزاری ناکارآمد برمیگردد. ساخت خطوط ریلی، ایستگاهها، تجهیزات مخابراتی و ایمنی و کنترلی، تامین ناوگان و… نیازمند سرمایهگذاری کلان است که بازگشت آن تنها در صورت استفاده بهینه از ظرفیتها ممکن است. با این حال، به دلیل ضعف در مدیریت تقاضا و عدم هماهنگیهای شبکهای، بسیاری از مسیرهای ریلی با ظرفیت پایین فعالیت میکنند. این در حالی است که در بسیاری از مسیرها، نرخ بلیت قطار برای عموم مردم بهصورت یارانهای تعیین میشود در صورتی که هزینه نگهداری شبکه ریلی، تامین قطعات، سوخت و حقوق پرسنل به شدت بالاست. به گفته کارشناسان، تا زمانی که سازوکار قیمتگذاری بلیت اصلاح نشود، حملونقل ریلی نیازمند حمایت مالی مستقیم دولت خواهد بود. با توجه به اینکه قطارهای مسافری در رقابت با ناوگان اتوبوسرانی و هواپیمایی، از نظر سرعت، انعطافپذیری و دسترسیپذیری در موقعیت پایینتری قرار دارند، فرسودگی واگنها، تأخیرهای مکرر و کمبود زیرساخت دیجیتال باعث کاهش سطح خدمات شده است. در نهایت، با توجه به برنامههای وزارت راه برای بخش حمل و نقل، امید میرود که بخش مسافربری راهآهن روی ریل توسعه و ارتقای خدمات قرار بگیرد و شاهد شکوفایی هرچه بیشتر آن باشیم.
