سه بازیگر کلیدی در بهینهسازی مصرف سوخت کشور
سالهاست که در مورد کیفیت خودروها، فرسودگی ناوگان، قیمت پایین سوخت، ضعف حملونقل عمومی و الگوی رانندگی بحث میشود؛ اما واقعیت این است که مصرف بالای بنزین در ایران نتیجه عملکرد مجموعهای از عوامل مرتبط است.
در شرایطی که مصرف روزانه بنزین در برخی روزهای سال از مرز ۱۴۰ میلیون لیتر عبور میکند و دولت برای تأمین نیاز داخلی ناچار به واردات بنزین میشود، دیگر نمیتوان موضوع مدیریت مصرف را به آینده موکول کرد. کاهش مصرف سوخت نه تنها یک انتخاب، بلکه یک ضرورت اقتصادی، زیستمحیطی و حتی امنیتی برای کشور به شمار میرود.
در این میان، سه بازیگر اصلی بیشترین نقش را در تعیین سرنوشت مصرف بنزین دارند: خودروسازان، وزارت نفت و رانندگان. هر یک از این سه ضلع وظایفی دارند که بدون انجام آنها، دستیابی به کاهش پایدار مصرف سوخت ممکن نخواهد بود.
خودروسازان؛ آغاز اصلاح از خط تولید
نخستین حلقه مدیریت مصرف سوخت در کارخانههای خودروسازی شکل میگیرد. هرچه خودروهای تولیدی از فناوریهای جدیدتر بهرهمند شوند، مصرف سوخت نیز کاهش خواهد یافت. واقعیت این است که بخشی از ناوگان تولیدی کشور هنوز بر پایه پلتفرمهایی ساخته میشود که طراحی آنها به چند دهه قبل بازمیگردد. اگرچه در سالهای اخیر اقداماتی برای ارتقای استانداردهای آلایندگی و بهبود مصرف سوخت انجام شده است، اما فاصله میان میانگین مصرف خودروهای داخلی و استانداردهای روز جهان همچنان قابل توجه است.
خودروسازان باید به سمت توسعه موتورهای کممصرف، گیربکسهای پیشرفتهتر و کاهش وزن خودروها حرکت کنند. استفاده از فناوریهایی مانند زمانبندی متغیر سوپاپها، سیستم استارت-استاپ، بهبود آیرودینامیک و بهرهگیری از مواد سبکتر میتواند مصرف سوخت را به شکل محسوسی کاهش دهد. همچنین توسعه خودروهای هیبریدی و برقی باید از مرحله شعار به مرحله تولید انبوه برسد.
تجربه بسیاری از کشورها نشان میدهد که بدون تنوعبخشی به سبد محصولات و ورود فناوریهای نوین، کاهش چشمگیر مصرف سوخت امکانپذیر نیست.
خودروهای فرسوده؛ متهمان خاموش مصرف سوخت
یکی دیگر از مسئولیتهای صنعت خودرو، مشارکت در نوسازی ناوگان فرسوده است. میلیونها خودرو فرسوده در جادهها و شهرهای کشور تردد میکنند که مصرف سوخت آنها گاه دو برابر خودروهای جدید است. خودروهای فرسوده علاوهبر مصرف بالای سوخت، هزینههای نگهداری بیشتری نیز به صاحبان خود تحمیل میکنند و سهم قابل توجهی در آلودگی هوا دارند.
از این رو، خودروسازان باید در کنار دولت، نقش فعالتری در طرحهای جایگزینی خودروهای فرسوده ایفا کنند. تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که هر خودرو فرسودهای که از چرخه تردد خارج میشود، علاوهبر کاهش مصرف سوخت، آثار مثبتی بر ایمنی جادهها و کیفیت هوا نیز بر جای میگذارد.
وزارت نفت؛ از تولید بنزین تا مدیریت مصرف
دومین ضلع این مثلث وزارت نفت است. هرچند وظیفه اصلی این وزارتخانه تأمین سوخت مورد نیاز کشور است، اما در شرایط فعلی صرف افزایش تولید بنزین نمیتواند راهکار نهایی باشد. سالهاست که سیاست غالب در کشور بر افزایش ظرفیت پالایشگاهی متمرکز بوده است.
این رویکرد اگرچه برای تأمین نیاز کوتاهمدت ضروری است، اما در بلندمدت نمیتواند پاسخگوی رشد فزاینده مصرف باشد. وزارت نفت باید همزمان با افزایش تولید، سیاستهای مدیریت تقاضا را نیز در اولویت قرار دهد. توسعه سوختهای جایگزین یکی از مهمترین ابزارهای موجود در این زمینه است.
گازسوز کردن ناوگان؛ ظرفیتی که مغفول مانده است
ایران یکی از بزرگترین ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد؛ اما سهم گاز در سبد سوخت حملونقل کشور کمتر از ظرفیت واقعی آن است. توسعه خودروهای دوگانهسوز، گسترش جایگاههای عرضه CNG و ارائه مشوقهای اقتصادی برای استفاده از گاز طبیعی میتواند بخشی از فشار وارد بر شبکه تأمین بنزین را کاهش دهد.
در سالهای گذشته، تجربه استفاده از CNG نشان داد که این سوخت میتواند نقش موثری در کاهش مصرف بنزین ایفا کند؛ اما کاهش سرمایهگذاری در این بخش موجب شد روند توسعه آن کُند شود. احیای جایگاه CNG میتواند یکی از سریعترین و کمهزینهترین راهکارهای کاهش مصرف بنزین در کشور باشد.
کیفیت سوخت؛ حلقه مکمل مدیریت مصرف
موضوع کیفیت سوخت نیز نباید نادیده گرفته شود. هرچه کیفیت بنزین بالاتر باشد، احتراق کاملتر صورت میگیرد و بازده موتور افزایش مییابد. بنزین استاندارد علاوهبر کاهش آلایندگی، عملکرد بهتری برای خودروها ایجاد میکند و میتواند به کاهش مصرف سوخت نیز کمک کند.
از این رو، سرمایهگذاری در ارتقای کیفیت فرآوردههای نفتی باید به موازات سایر برنامهها دنبال شود.
رانندگان؛ ضلع فراموششده مدیریت مصرف
بخش مهمی از مصرف سوخت کشور نه در کارخانه و پالایشگاه، بلکه پشت فرمان خودروها رقم میخورد. بررسیها نشان میدهد که شیوه رانندگی میتواند بین ۱۰ تا ۲۰ درصد در میزان مصرف سوخت تأثیرگذار باشد.
شتابگیریهای ناگهانی، ترمزهای مکرر، رانندگی با سرعتهای غیرمتعارف و بیتوجهی به نگهداری خودرو از جمله عواملی هستند که مصرف سوخت را افزایش میدهند. در بسیاری از کشورها، آموزش رانندگی اقتصادی به بخشی از برنامههای آموزشی تبدیل شده است. این نوع رانندگی نه تنها مصرف سوخت را کاهش میدهد، بلکه هزینه استهلاک خودرو را نیز کم میکند.
نگهداری صحیح خودرو؛ ساده اما مؤثر
بخش زیادی از مصرف اضافی سوخت ناشی از بیتوجهی به سرویسهای دورهای است. تنظیم نبودن موتور، فیلتر هوای کثیف، استفاده از روغن نامناسب، فشار نامتعادل باد لاستیکها و خرابی سیستم جرقهزنی میتواند مصرف سوخت را افزایش دهد.
گاهی یک اقدام ساده مانند تنظیم باد لاستیکها میتواند چند درصد در مصرف سوخت صرفهجویی ایجاد کند. به همین دلیل، فرهنگ نگهداری صحیح خودرو باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
فرهنگ استفاده از خودرو باید تغییر کند
یکی از تفاوتهای مهم ایران با بسیاری از کشورهای توسعهیافته، میزان وابستگی به خودروهای شخصی است. در بسیاری از سفرهای درونشهری، استفاده از خودرو شخصی به گزینه نخست تبدیل شده است؛ حتی در شرایطی که امکان استفاده از حملونقل عمومی وجود دارد.
کاهش مصرف سوخت تنها به معنای خرید خودرو کممصرف نیست؛ بلکه کاهش سفرهای غیرضروری، استفاده بیشتر از ناوگان عمومی، همسفری و برنامهریزی بهتر سفرها نیز میتواند تأثیر قابل توجهی بر مصرف بنزین داشته باشد.
راهکارهای جزیرهای جواب نمیدهد
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که هیچ راهکار تکبعدی نمیتواند مشکل مصرف سوخت کشور را حل کند. افزایش تولید بنزین بدون اصلاح ناوگان نتیجه پایداری ندارد. تولید خودروهای کممصرف بدون تغییر رفتار رانندگان نیز تأثیر محدودی خواهد داشت.
همچنین اصلاح الگوی مصرف بدون توسعه زیرساختها و سوختهای جایگزین نمیتواند موفق باشد. بنابراین، کاهش مصرف بنزین نیازمند یک برنامه ملی است که در آن تمامی بازیگران مسئولیت مشخصی برعهده داشته باشند.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری موتورمگ، این موضوعات بهطور جدی نیازمند توجه و اقدام فوری است تا به بهبود وضعیت مصرف سوخت و کاهش وابستگی به واردات بنزین منجر شود.
