زنگ خطر جدید برای بازار خودرو: اکتانفروشی بیضابطه!
افزایش قیمت قطعات، افزایش هزینههای تعمیر و محدودیت دسترسی به برخی قطعات وارداتی، کوچکترین ایراد فنی را به هزینهای قابل توجه تبدیل کرده است. در این شرایط، بازار مکملهای سوخت و بهویژه اکتانافزاها نیز رونق یافته و در حال حاضر در بسیاری از فروشگاههای لوازم خودرو، مراکز خدماتی و فضای مجازی محصولاتی با عنوان اکتانافزا، مکمل سوخت و بهبوددهنده عملکرد موتور عرضه میشود.
استفاده از مکمل سوخت موضوعی جدید نیست و در بسیاری از بازارهای خودرویی جهان، محصولات افزودنی با کاربردهای مشخص وجود دارند. اما در ایران، مسأله از جایی آغاز میشود که فاصله میان محصول مهندسیشده و ماده شیمیایی با ترکیب نامشخص از بین میرود و مصرفکننده نمیداند آنچه خریداری کرده، دقیقاً چه تأثیری بر سوخت و موتور خودرو خواهد داشت.
اکتانافزا برخلاف بسیاری از محصولات مصرفی خودرو، مستقیماً وارد فرآیند احتراق میشود. بنابراین نمیتوان کیفیت آن را صرفاً با ظاهر بستهبندی، نام تجاری یا ادعای فروشنده سنجید. ترکیب شیمیایی، مقدار ماده فعال، نسبت اختلاط با بنزین و سازگاری با سامانه سوخترسانی، همگی عواملی هستند که میتوانند نتیجه مصرف را تغییر دهند.
عدد اکتان؛ یک شاخص فنی یا ابزار تبلیغاتی
یکی از اشتباهات رایج در بازار، تبدیل عدد اکتان به معیاری ساده برای «خوب یا بد بودن» بنزین است. در حالی که اکتان در اصل بیانگر مقاومت سوخت در برابر خودسوزی و پدیده ضربه در موتور است.
موتوری که با نسبت تراکم بالاتر یا فشار کاری بیشتر فعالیت میکند، ممکن است به سوخت با مقاومت بیشتر در برابر ناک نیاز داشته باشد. در چنین موتوری، استفاده از سوخت نامناسب میتواند باعث ایجاد ناک، کاهش عملکرد یا مداخله سامانه مدیریت موتور شود.
اما از این واقعیت نمیتوان نتیجه گرفت که افزایش عدد اکتان برای تمام خودروها به معنای افزایش قدرت یا کاهش مصرف سوخت است.
اگر موتور یک خودرو برای یک محدوده مشخص از عدد اکتان طراحی شده باشد، افزایش بیش از نیاز آن الزماً مزیت اقتصادی یا عملکردی ایجاد نمیکند. بنابراین نخستین مطالبه از بازار اکتانافزا باید این باشد که ادعاهای فنی آن قابل اندازهگیری و قابل تکرار باشد.
اگر شرکتی مدعی افزایش پنج واحدی عدد اکتان است، باید مشخص کند این افزایش در چه نوع سوختی و با چه نسبت اختلاطی حاصل شده و آزمون مربوطه بر اساس کدام استاندارد انجام شده است.
خطر اصلی، مادهای است که درباره آن اطلاعات نداریم
اکتانافزا یک ماده شیمیایی است و هر ماده شیمیایی میتواند علاوهبر اثر مورد انتظار، پیامدهای دیگری نیز داشته باشد.
در موتور خودرو، سوخت از مخزن و پمپ عبور میکند، به سامانه تزریق میرسد و درنهایت وارد محفظه احتراق میشود. در این مسیر، قطعات مختلفی با سوخت در تماس هستند. اگر افزودنی از نظر شیمیایی با مواد مورد استفاده در سامانه سوخترسانی سازگار نباشد، احتمال ایجاد خوردگی، آسیب به برخی قطعات یا تغییر عملکرد آنها وجود دارد.
از طرف دیگر، ترکیبات موجود در سوخت پس از احتراق به سامانه خروج گازهای آلاینده نیز میرسند. بنابراین نمیتوان اثر یک مکمل را فقط بر قدرت موتور یا صدای پیشرانه ارزیابی کرد.
محصولی که قرار است وارد باک شود باید از نظر اثر بر کل زنجیره سوخت، احتراق و آلایندگی بررسی شود.
این موضوع در خودروهای جدید اهمیت بیشتری دارد. موتورهای مجهز به سامانههای تزریق دقیق، توربوشارژر و کنترل الکترونیکی پیشرفته، نسبت به ویژگیهای سوخت حساستر هستند و تغییر در مشخصات سوخت میتواند رفتار موتور را تحتتأثیر قرار دهد.
چرا مصرفکننده به سمت اکتانافزا رفته است؟
بخش مهمی از رشد این بازار را باید در وضعیت سوخت و خودرو در کشور جستوجو کرد. بخشی از خودروهای موجود در کشور قدیمی هستند و برخی خودروهای جدید نیز بهدلیل فناوری موتور، بهسوخت با کیفیت مشخص نیاز دارند. از طرف دیگر، اختلاف میان مشخصات مورد انتظار برخی موتورها و کیفیت سوخت در برخی نقاط، زمینه شکلگیری تقاضا برای مکمل را ایجاد میکند.
اما اینجا یک تفکیک مهم وجود دارد: اگر کیفیت سوخت در یک منطقه یا شبکه توزیع با مشخصات مورد انتظار خودرو فاصله داشته باشد، راهحل پایدار، اصلاح زنجیره تولید و توزیع سوخت است؛ نه اینکه مالک خودرو بهطور دائمی هزینه خرید مکمل پرداخت کند.
اگر قرار باشد میلیونها مالک خودرو برای جبران کیفیت سوخت، هر بار مبلغی جداگانه برای اکتانافزا بپردازند، در عمل بخشی از هزینه کیفیت سوخت به مصرفکننده منتقل شده است.
خلأ نظارتی؛ از تولید تا عرضه
یکی از پرسشهای اساسی این است که چه نهادی باید بر بازار اکتانافزا نظارت کند و معیار تأیید یک محصول چیست؟ اگر اکتانافزا را یک ماده مؤثر بر مشخصات سوخت بدانیم، نمیتوان آن را مانند یک خوشبوکننده خودرو یا محصول تزئینی تلقی کرد. محصول باید دارای مشخصات فنی روشن باشد و ادعاهای آن نیز قابل ارزیابی باشد.
در این زمینه لازم است یک چارچوب مشخص برای تولید داخلی، واردات، بستهبندی، برچسبگذاری، آزمون و عرضه تعریف شود. روی هر محصول باید حداقل اطلاعاتی مانند ترکیب یا ماهیت ماده مؤثر، حجم، مقدار مصرف، محدوده کاربرد، هشدارهای فنی و مشخصات تولیدکننده درج شود. همچنین اگر تولیدکننده مدعی افزایش عدد اکتان است، نتیجه آزمون باید در آزمایشگاه معتبر قابل تأیید باشد.
فروش در جایگاهها باید شفاف باشد
یکی از نقاطی که نیازمند نظارت جدیتر است، جایگاههای سوخت است. جایگاه برای عرضه فرآورده سوختی استاندارد طراحی شده است. اگر قرار باشد در چنین محیطی محصولی بهعنوان اکتانافزا به مشتری پیشنهاد شود، باید وضعیت قانونی و فنی آن کاملاً مشخص باشد.
مصرفکننده نباید با این تصور مواجه شود که خرید مکمل بخشی از فرآیند عادی سوختگیری است. اگر اکتانافزا مجاز است، باید محصول مجاز، شناسنامهدار و قابل رهگیری باشد. اگر هم محصولی فاقد تأییدیه لازم است، فروش آن در شبکه رسمی نباید امکانپذیر باشد.
خودروسازان هم باید وارد میدان شوند
یک بخش مغفول در این ماجرا، نقش خودروسازان است. خودروساز باید بهطور شفاف اعلام کند موتور هر خودرو به چه مشخصات سوختی نیاز دارد و استفاده از چه نوع افزودنیهایی مجاز یا غیرمجاز است. این اطلاعات باید در دفترچه راهنمای خودرو نیز به زبان روشن درج شود.
در خودروهای توربوشارژ و موتورهای پیشرفته، اهمیت این موضوع بیشتر است؛ زیرا کوچکترین تغییر در شرایط احتراق میتواند بر عملکرد سامانه کنترل موتور اثرگذار باشد. همچنین خودروسازان باید درباره آثار احتمالی استفاده از افزودنیهای غیراستاندارد بر ضمانت خودرو موضع روشنی داشته باشند.
نباید از یک سو محصولی بدون شناسنامه در بازار عرضه شود و از سوی دیگر مالک خودرو پس از بروز مشکل، میان تولیدکننده مکمل و خودروساز سرگردان بماند.
