خودروهای شخصی همچنان در صدر، حملونقل عمومی در پی آنها
انتخاب وسیله نقلیه برای رفتوآمد روزانه مردم، نتیجه چندین دهه تصمیمگیری در زمینه شهرسازی، سرمایهگذاری در ناوگان حملونقل عمومی و همچنین فرهنگ مصرف است. دادههای جدید منتشرشده از سوی «مجمع بینالمللی حملونقل» وابسته به سازمان همکاری و توسعه اقتصادی و همچنین تحلیلهای مراکز مطالعاتی بینالمللی نشان میدهد که تا سال ۲۰۲۶، خودرو شخصی همچنان به عنوان اصلیترین وسیله جابهجایی در جهان باقی خواهد ماند؛ هرچند که نشانههایی از تغییر تدریجی این الگو مشاهده میشود.
خودرو شخصی؛ انتخاب نخست نیمی از جهان
برآوردهای جهانی نشان میدهد که حدود ۴۵ تا ۵۰ درصد سفرهای شهری در دنیا با خودرو شخصی انجام میشود. به عبارت دیگر، تقریبا از هر دو سفر درونشهری، یک سفر با خودروی فردی صورت میگیرد. این نسبت در برخی کشورها به مراتب بالاتر است. در آمریکای شمالی، وابستگی به خودرو شخصی بسیار بیشتر از میانگین جهانی است. طراحی بزرگراهمحور، فاصله زیاد میان محل سکونت و کار، موجب شده که سهم خودرو در برخی مناطق از ۸۰ درصد نیز فراتر رود. در مقابل، در بسیاری از کشورهای اروپایی این رقم بین ۴۰ تا ۶۰ درصد در نوسان است. کارشناسان بر این باورند که تداوم برتری خودرو شخصی، بیشتر ناشی از ساختار شهرهاست تا ترجیح مطلق شهروندان. زمانی که شبکه حملونقل عمومی پوشش کافی ندارد یا زمان سفر با آن طولانیتر است، انتخاب خودرو شخصی به گزینهای ناگزیر تبدیل میشود.
حملونقل عمومی؛ ظرفیت بالا، سهم متوسط
بر اساس گزارشهای بینالمللی، سهم حملونقل عمومی شامل اتوبوس، مترو، تراموا و قطار شهری در سطح جهان حدود ۲۰ تا ۲۶ درصد است. اگرچه این عدد نسبت به خودرو شخصی کمتر است، اما در برخی کلانشهرهای پیشرفته وضعیت کاملاً متفاوتی دارد. به عنوان مثال، در شهرهایی مانند توکیو، پاریس و سئول، بیش از نیمی از سفرهای روزانه با ناوگان عمومی انجام میشود. شبکه گسترده خطوط ریلی، زمانبندی دقیق، دسترسی آسان و محدودیت تردد خودرو در مراکز شهری، موجب شده که حملونقل عمومی در این شهرها به گزینه اصلی تبدیل شود. با این حال، در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، کمبود منابع مالی، فرسودگی ناوگان و ضعف اتصال میان خطوط مختلف، مانع از افزایش سهم حملونقل عمومی شده است. همهگیری کرونا نیز در سالهای گذشته موجب افت شدید تقاضا شد، اما آمارهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نشان میدهد که میزان استفاده در اغلب کشورها به سطح پیش از همهگیری بازگشته یا به آن نزدیک شده است.
پیادهروی و دوچرخه؛ بازگشت به مدهای پاک
مدهای فعال جابهجایی، شامل پیادهروی و دوچرخهسواری، به طور میانگین بین ۱۰ تا ۲۵ درصد سفرهای شهری جهان را تشکیل میدهند. این سهم در شهرهای متراکم اروپایی به مراتب بالاتر است. در آمستردام و کپنهاگ، دوچرخه نه تنها یک وسیله تفریحی، بلکه ابزار اصلی رفتوآمد روزانه است. سرمایهگذاری در مسیرهای ایمن، فرهنگسازی مستمر و سیاستهای محدودکننده خودرو، باعث شده سهم دوچرخه در این شهرها به شکل قابل توجهی افزایش یابد. همچنین، رشد نگرانیهای زیستمحیطی، تعهد کشورها به کاهش انتشار گازهای گلخانهای و افزایش هزینه سوخت نیز در سالهای اخیر به تقویت این روند کمک کرده است. با این حال، در بسیاری از شهرهای آسیا و آفریقا، ضعف زیرساخت ایمن و چالشهای ایمنی ترافیک، مانع گسترش سریع این الگو شده است.
شکاف میان مناطق؛ میانگینها گمراهکنندهاند
میانگین جهانی ۵۰ درصدی برای خودرو شخصی، واقعیتهای متفاوت مناطق مختلف را پنهان میکند. در کشورهای با درآمد بالا و شهرهای برنامهریزیشده، سهم حملونقل عمومی و مدهای پاک بیشتر است. در مقابل، در کشورهایی که شهرها بهصورت پراکنده و کمتراکم توسعه یافتهاند، خودرو شخصی نقش غالب دارد. در بسیاری از شهرهای آمریکای لاتین، شبکه اتوبوس تندرو توانسته سهم قابل قبولی از سفرها را جذب کند. در شرق آسیا، توسعه شبکههای ریلی سنگین و سبک باعث کاهش وابستگی به خودرو شده است. اما در بخشهایی از خاورمیانه، رشد سریع شهرنشینی بدون توسعه متناسب ناوگان عمومی، سهم خودرو شخصی را بالا نگه داشته است.
عوامل موثر بر انتخاب وسیله سفر
چند عامل کلیدی در تعیین سهم هر یک از مدهای جابهجایی نقش دارد:
۱. طراحی شهری: شهرهای فشرده با کاربری ترکیبی، زمینه استفاده بیشتر از حملونقل عمومی و پیادهروی را فراهم میکنند.
۲. سرمایهگذاری زیرساختی: هرچه شبکه ریلی و اتوبوسرانی گستردهتر و منظمتر باشد، سهم آن افزایش مییابد.
۳. قیمت سوخت و مالکیت خودرو: در کشورهایی که سوخت ارزان و مالکیت خودرو آسان است، وابستگی به خودرو بیشتر است.
۴. سیاستهای محدودکننده: عوارض ورود به مرکز شهر، محدودیت پارکینگ و مالیاتهای زیستمحیطی میتواند سهم خودرو را کاهش دهد.
آینده تا ۲۰۳۰؛ تغییر تدریجی نه انقلابی
پیشبینیها نشان میدهد که تا پایان دهه جاری میلادی، سهم خودرو شخصی در جهان همچنان بالا خواهد ماند، اما رشد آن متوقف میشود. توسعه خودروهای برقی، گسترش خدمات اشتراکی و سرمایهگذاری در ناوگان عمومی میتواند به تدریج ترکیب سفرها را تغییر دهد. با این حال، کارشناسان تاکید میکنند که تغییر الگوی جابهجایی فرآیندی زمانبر است. زیرساختهای شهری طی دههها شکل گرفته و اصلاح آن نیازمند سرمایهگذاری سنگین و اراده سیاسی مستمر است. بررسی دادههای بینالمللی تا سال ۲۰۲۶ نشان میدهد که خودرو شخصی با سهمی نزدیک به نیمی از سفرهای شهری، همچنان بازیگر اصلی جابهجایی در جهان است. حملونقل عمومی با سهمی حدود یکچهارم، در جایگاه دوم قرار دارد و مدهای فعال مانند پیادهروی و دوچرخه نیز در حال تقویت جایگاه خود هستند. اما تصویر جهانی یکدست نیست؛ برخی شهرها با تکیه بر سیاستهای هوشمندانه توانستهاند وابستگی به خودرو را کاهش دهند، در حالی که در بسیاری از مناطق، خودرو همچنان انتخاب ناگزیر شهروندان است.
