ناوگان فرسوده، میلیاردها لیتر سوخت را در جادههای کشور هدر میدهد
ناترازی انرژی در ایران معمولاً از طریق افزایش مصرف بنزین، افزایش واردات سوخت یا محدودیت ظرفیت پالایشگاهها مورد بررسی قرار میگیرد؛ اما واقعیت این است که بخشی از این بحران در خیابانها، جادهها و ناوگان فرسوده حملونقل کشور شکل گرفته است. میلیونها خودرو سواری، کامیون، اتوبوس و موتورسیکلت که سالها از عمر مفید آنها گذشته، همچنان در حال تردد هستند و هر روز سهم قابل توجهی در افزایش مصرف سوخت، رشد هزینه یارانههای انرژی و تشدید آلودگی هوا ایفا میکنند.
کارشناسان بر این باورند که تا زمانی که مشکل فرسودگی ناوگان به عنوان یکی از ریشههای اصلی ناترازی انرژی مورد توجه قرار نگیرد، دستیابی به اهداف کاهش مصرف سوخت و مدیریت انرژی با دشواری مواجه خواهد بود. بر اساس آمارهای موجود، بیش از نیمی از ناوگان حملونقل کشور در محدوده فرسودگی قرار دارد و همین موضوع به یکی از مهمترین عوامل اتلاف انرژی در کشور تبدیل شده است.
بررسی آمارها نشان میدهد از حدود ۴۱ میلیون وسیله نقلیه فعال در کشور، نزدیک به ۲۲ میلیون دستگاه فرسوده محسوب میشوند. این آمار به معنای آن است که بخش بزرگی از ناوگان حملونقل ایران همچنان با فناوریهای قدیمی فعالیت میکند؛ فناوریهایی که مصرف سوخت بالاتر و آلایندگی بیشتری نسبت به خودروهای جدید دارند.
در بخش خودروهای سواری، اختلاف مصرف سوخت میان خودروهای فرسوده و خودروهای جدید بسیار قابل توجه است. درحالی که برخی خودروهای فرسوده بین ۱۶ تا ۲۲ لیتر بنزین در هر ۱۰۰ کیلومتر مصرف میکنند، خودروهای جدید داخلی بهطور متوسط بین ۸ تا ۱۰ لیتر سوخت نیاز دارند. این اختلاف به معنای آن است که هر خودرو فرسوده سالانه حدود ۱۵۰۰ لیتر بنزین بیشتر از یک خودرو استاندارد مصرف میکند. اگر این میزان مصرف اضافی در میلیونها خودرو فرسوده کشور ضرب شود، ابعاد واقعی هدررفت انرژی آشکار میشود. موضوعی که نشان میدهد بخش مهمی از ناترازی بنزین نه در پالایشگاهها، بلکه در خیابانهای کشور در حال شکلگیری است.
در بخش حملونقل سنگین نیز وضعیت چندان متفاوت نیست. کامیونها و کشندههای فرسوده همچنان بخش مهمی از جابهجایی کالا در کشور را برعهده دارند؛ ناوگانی که بهدلیل فناوری قدیمی و استهلاک بالا، مصرف سوخت بسیار بیشتری نسبت به نمونههای جدید دارد.
بر اساس برآوردهای موجود، کامیونهای فرسوده در هر ۱۰۰ کیلومتر حدود ۵۵ لیتر گازوئیل مصرف میکنند؛ درحالی که مصرف برخی کشندههای جدید به کمتر از ۳۰ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر میرسد. این اختلاف مصرف موجب شده هر کامیون فرسوده سالانه حدود ۲۰ هزار لیتر گازوئیل بیشتر از یک خودرو بهروز مصرف کند.
در شرایطی که بیش از ۶۵ هزار دستگاه خودرو سنگین فرسوده در کشور فعال هستند، میزان هدررفت سوخت به ارقام قابل توجهی میرسد. کارشناسان اقتصادی بر این باورند که نوسازی این بخش از ناوگان میتواند صرفهجویی چند میلیارد دلاری برای اقتصاد کشور به همراه داشته باشد و فشار بر منابع انرژی را کاهش دهد.
یکی از اشتباهات رایج در سیاستگزاری انرژی، نگاه هزینهای به نوسازی ناوگان است. درحالی که بررسیهای اقتصادی نشان میدهد جایگزینی خودروهای فرسوده درواقع نوعی سرمایهگذاری بلندمدت محسوب میشود.
برآوردها نشان میدهد جایگزینی هر کامیون فرسوده میتواند سالانه میلیاردها تومان صرفهجویی ناشی از کاهش مصرف سوخت برای دولت ایجاد کند. بههمین دلیل بسیاری از کشورها نوسازی ناوگان را نه یک هزینه، بلکه ابزاری برای افزایش بهرهوری اقتصادی و کاهش هزینههای انرژی میدانند.
در ایران نیز استفاده از ابزارهای مالی جدید مانند اوراق صرفهجویی سوخت در بورس انرژی میتواند بخشی از منابع مورد نیاز برای اجرای طرحهای نوسازی را تامین کند. این روش ضمن کاهش فشار بر بودجه دولت، امکان مشارکت بخشخصوصی و سرمایهگذاران را نیز فراهم میکند.
در کنار نوسازی خودروها، توسعه وسایلنقلیه برقی نیز به یکی از برنامههای مهم حوزه حملونقل تبدیل شده است. موتورسیکلتها بهدلیل تعداد بالا و سهم قابل توجه در تولید آلایندههای شهری، در اولویت این برنامه قرار گرفتهاند.
برآوردها نشان میدهد بیش از ۹۰ درصد موتورسیکلتهای فعال کشور فرسوده هستند. از همین رو طرح جایگزینی موتورسیکلتهای برقی در برخی کلانشهرها آغاز شده و توسعه زیرساختهای شارژ نیز در دستور کار قرار گرفته است. کارشناسان معتقدند موفقیت این طرح میتواند علاوهبر کاهش مصرف سوخت، نقش مهمی در بهبود کیفیت هوای شهرها داشته باشد.
با وجود اهمیت نوسازی ناوگان، بسیاری از صاحبنظران تاکید دارند که حل مساله ناترازی انرژی تنها با تعویض خودروهای فرسوده امکانپذیر نیست. ساختار حملونقل کشور نیز نیازمند بازنگری اساسی است.
امروز سهم هزینه حملونقل در قیمت تمامشده کالاها در ایران فاصله قابل توجهی با استانداردهای جهانی دارد. این موضوع نشان میدهد علاوهبر فرسودگی ناوگان، بهرهوری پایین در زنجیره حملونقل نیز بر مصرف انرژی و هزینههای اقتصادی اثرگذار است.
در چنین شرایطی، نوسازی ناوگان، توسعه خودروهای برقی، اصلاح ساختار حملونقل و استفاده از ابزارهای نوین تامین مالی باید بهصورت همزمان در دستور کار قرار گیرد. در غیر این صورت، ناترازی انرژی همچنان یکی از مهمترین چالشهای اقتصاد کشور باقی خواهد ماند؛ چالشی که بخش مهمی از آن هر روز در خیابانها و جادههای کشور خودنمایی میکند.
